Dezinformacja w Polsce. Nowy raport ujawnia, dlaczego wierzymy w fake newsy

Przeczytaj także: 42% Polaków codziennie korzysta z social mediów jako źródła informacji, ale tylko 6% uważa je za bardzo wiarygodne

“Wiem, że to manipulacja, ale i tak się denerwuję” - to komentarz jednej z uczestniczek badania naukowców z Uniwersytetu Warszawskiego i Fundacji Pole Dialogu, wybrany jako tytuł nowego raportu o naszych postawach wobec dezinformacji, dotyczącej zwłaszcza klimatu i energii.

Pogłębione wywiady z 14 osobami, które wzięły wcześniej udział w ​badaniu społecznym o skuteczności prebukingu i debunkingu pozwoliły lepiej zrozumieć, dlaczego fake-newsy i inne przekłamane narracje rozchodzą się tak skutecznie.

Na czym polegało badanie i co pokazało?

Wytypowani z grona ponad 1300 respondentów badania ilościowego, uczestnicy pogłębionego eksperymentu badawczego mieli za zadanie przez kilka tygodni prowadzić dziennik swojej aktywności medialnej, a pod koniec opowiedzieć o niej badaczom i pod ich okiem zweryfikować prawdziwość pokazanych im materiałów.

Z tym ostatnim zadaniem poradzili sobie dobrze, szukając informacji w mediach, które uznawali za rzetelne. Jednak na co dzień praktycznie z nich nie korzystali. Ich codzienna konsumpcja informacji niemal wyłącznie ograniczała się do serwisów społecznościowych. „Sociale to bzdury, ale tam wszystko jest” - podsumowała jedna z badanych osób.

Osobom, z którymi rozmawialiśmy, z jednej strony brakowało determinacji, by każdą informację napotkaną w internecie weryfikować z takim samym zapałem, a z drugiej - "zdrowych" nawyków, które ułatwiłyby im to zadanie.

Przykładowo: porównywanie informacji z różnych źródeł jest świetnym rozwiązaniem, gdy chcemy zagłębić się w jakiś temat, ale w codziennej, rytualnej "prasówce" lepiej sprawdziłyby się dwa naprawdę rzetelne media - nie dwadzieścia obejrzanych do połowy rolek, które przypisał nam algorytm. Potrzebujemy edukacji medialnej, ale idącej głębiej i bardziej praktycznie niż to się wcześniej wydawało - mówi Anna Pruszyńska, współautorka raportu.

Młode osoby i kobiety bardziej podatne na dezinformację

Analiza eksperymentu badawczego i towarzyszącego mu wcześniej ilościowego badania społecznego ujawniły, że grupy od lat znane za najsilniejszego sprzymierzeńca ochrony klimatu - osoby młode i kobiety - są jednocześnie najbardziej wrażliwe na manipulację w sieci, jeśli chodzi o te tematy. To właśnie wśród nich wyraźnie częściej, pod wpływem lektury materiałów zawierających przekłamania, dochodziło do zmiany zdania na temat polityk klimatycznych.

Młodsze osoby spędzają więcej czasu w mediach społecznościowych i łatwiej dotrzeć do nich przez dominujące tam krótkie formaty treści. Jednocześnie w naturalny sposób są to ludzie o mniej ugruntowanych poglądach niż przedstawiciele starszych pokoleń, często wręcz deklarujące się jako “apolityczne”. Łatwiej im zmienić zdanie, kiedy nie są do niego mocno przywiązani.

Ta prawidłowość tłumaczy też różnice w podatności na dezinformację między płciami. Kobiety są z reguły bardziej otwarte na nowe idee w porównaniu do mężczyzn, co w zetknięciu ze zmanipulowanym przekazami okazywało się dla nich zgubne - zauważa Anna Pruszyńska.

Wypalenie informacyjne - jak z nim walczyć?

„Od roku nie śledzę już wiadomości. Tych bodźców jest po prostu za dużo” - mówił otwarcie jeden z uczestników badania jakościowego. To objaw innego i równie groźnego efektu kampanii opartych na nieprawdzie i manipulacjach, wychwycony przez badaczy. Nazwali to “wypaleniem informacyjnym”, czyli zobojętnieniem na to, kto w ogóle ma rację co do faktów.

Malejące zaangażowanie prowadzi do wyłączania się z dyskusji osób o umiarkowanych poglądach i oddania przestrzeni publicznej radykałom.

Twórcy raportu pokazują, że ustalenie prawdy wbrew pozorom nie jest takie trudne, jak się nam czasem wydaje. W publikacji wymieniają “czerwone flagi”, na które powinniśmy zwracać uwagę, czytając każdą nową wiadomość oraz wyliczają, że zweryfikowanie przeciętnego artykułu, na który trafiamy w sieci z pomocą wyszukiwarki zajmuje zwykle nie więcej niż 60 sekund.

Jednocześnie przypominają, że nie powinniśmy być w tym sami - w walce z wypaleniem informacyjnym muszą pomóc nam instytucje publiczne, tworzące wiarygodne, przejrzyste źródła informacji. Ogromną rolę mają też jakościowe media, dbające o wysokie standardy dziennikarskie.

15 minut z gazetą czy rzetelnym portalem internetowym zostawi nam w głowie mniej informacyjnego chaosu niż obejrzenie w tym czasie kilkudziesięciu tiktoków.

Ale nie można też wszystkiego sprowadzać do indywidualnego dbania o higienę cyfrową. To odpowiedzialność zarówno zagranicznych platform, jak i naszych instytucji, które powinny wyznaczać im ramy działania, żebyśmy chcąc wieczorem sprawdzić, co u znajomych, nie zostawali za każdym razem zasypywani dezinformacją o energii, klimacie czy migracji - podsumowuje Przemysław Sadura, główny autor raportu.

Metodologia:
Raport przedstawia wyniki dwóch komplementarnych badań zrealizowanych w okresie lipiec - wrzesień 2025. Badanie ilościowe: eksperyment na reprezentatywnej próbie losowej (N = 1388) porównujący skuteczność prebunkingu i debunkingu oraz badanie jakościowe: netnografia oraz wywiady indywidualne (N=14), analizujące praktyki medialne, mechanizmy zaufania i reakcje afektywne.