Dochody i warunki życia w UE 2010

Przeczytaj także: Jakość życia Polaków 2010

Zgodnie z przyjętą przez Eurostat metodologią do pomiaru sytuacji dochodowej gospodarstwa domowego oraz analiz ubóstwa wykorzystywany jest roczny ekwiwalentny dochód do dyspozycji. W badaniu EU-SILC 2010 zebrano informacje o sytuacji gospodarstw domowych w 2009 roku. Przeciętny roczny ekwiwalentny dochód do dyspozycji w gospodarstwie domowym w Polsce wyniósł 22142 zł i wzrósł o 5,4% w stosunku do roku poprzedniego.

W ujęciu regionalnym (NTS1) najwyższy roczny ekwiwalentny dochód do dyspozycji odnotowano w regionie centralnym (woj. mazowieckie i woj. łódzkie) – 112,7% wartości średniej dla Polski, a najniższy w regionie wschodnim (woj. podlaskie, woj. lubelskie, woj. podkarpackie, woj. świętokrzyskie) – 85,3% wartości średniej dla Polski.

Współczynnik Giniego jest powszechnie stosowaną miarą nierówności rozkładu dochodów. Im wyższa jest wartość wskaźnika, tym większy jest stopień koncentracji dochodów, a tym samym większe nierówności osiąganych dochodów.

Wśród krajów Unii Europejskiej Polska, pod względem wartości współczynnika Giniego, plasuje się między takimi państwami jak Niemcy, Francja, Włochy i Estonia. W 2010 r. najmniejsze zróżnicowanie dochodów odnotowano w Słowenii (23,8%), zaś największe na Łotwie i Litwie (ok. 36%).
Rozmiar ubóstwa oraz wykluczenia społecznego na podstawie badania EU-SILC jest mierzony dla wszystkich krajów Unii Europejskiej następującymi wskaźnikami:

• zagrożenia ubóstwem,
• deprywacji materialnej,
• osób żyjących w gospodarstwach o niskiej intensywności pracy.

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem

W 2010 roku 16,4% ludności w Unii Europejskiej było zagrożonych ubóstwem. Oznacza to, że ich dochody po uwzględnieniu transferów społecznych były poniżej granicy ubóstwa.

Od 2005 r. odsetek osób zagrożonych ubóstwem w UE waha się między 16% i 17%. Najwyższy odsetek zagrożonych ubóstwem w 2010 roku był na Łotwie (21,3%), Rumunii (21,1%), Hiszpanii i Bułgarii (20,7%), a najniższy w Republice Czeskiej (9%) i Holandii (10,3%).

W Polsce w 2010 roku 17,6% ludności było zagrożonych ubóstwem, w porównaniu z 17,1% w 2009 roku. Wysokość granicy ubóstwa dla jednej osoby wynosi 11439 zł, a dla rodziny z dwójką dzieci - 24021 zł rocznie.

Ogółem w Unii Europejskiej wskaźnik zagrożenia ubóstwem kobiet jest o ok. 1,4 pkt proc. wyższy niż w przypadku mężczyzn i wynosi odpowiednio 17,1% i 15,7%.

W badaniu z 2010 r. w Polsce wskaźnik ubóstwa dla kobiet jest wyższy o 0,3 pkt. proc. od wskaźnika dla mężczyzn. Warto podkreślić zmniejszanie się tej różnicy w kolejnych latach 2005-2010.
W całej Unii Europejskiej najwyższy wskaźnik zagrożenia ubóstwem notuje się wśród dzieci (0-17 lat) – 20,6% dla UE, a 22,5% w Polsce. Dla osób w wieku produkcyjnym (18-64 lata) zarówno średnia unijna, jak i wskaźnik dla Polski są na poziomie o ok. 5 pkt. proc. niższym niż dla grupy wiekowej 0-17 lat. W tym przypadku wskaźnik dla Polski (16,9%) jest minimalnie wyższy niż średnia dla państw członkowskich UE (15,3%). Natomiast dla osób w wieku 65 lat i więcej wskaźnik zagrożenia ubóstwem dla Polski wynosi 14,2% i jest niższy niż średnia dla UE (15,9%).
Najbardziej zagrożone ubóstwem są dzieci w Rumunii (31,3%). W grupie osób w wieku produkcyjnym największe zagrożenie ubóstwem występuje na Litwie i Łotwie, zaś w grupie osób najstarszych – w Bułgarii.
Warto podkreślić, że choć w grupach wiekowych 0-17 i 18-64 wskaźnik zagrożenia plasuje Polskę wśród krajów o większej skali tego problemu, to wśród osób najstarszych zagrożenie ubóstwem w Polsce należy do mniejszych wśród państw członkowskich UE.
Warto podkreślić, że wskaźnik zagrożenia ubóstwem bez uwzględnienia w dochodach transferów społecznych innych niż emerytury i renty jest dla Polski w 2010 r. o prawie 7 pkt. proc. wyższy od wskaźnika zagrożenia ubóstwem po uwzględnieniu w dochodach transferów społecznych. Różnica ta pokazuje zakres oddziaływania transferów społecznych innych niż emerytury i renty na zmniejszenie rozmiarów zagrożenia ubóstwem w Polsce.

Wśród trzech wyodrębnionych grup wiekowych (0-17, 18-64, 65+) najbardziej zagrożone ubóstwem są dzieci i młodzież. Odsetek osób w tym wieku zagrożonych ubóstwem jest w Polsce o 2 pkt proc. wyższy niż średnio w UE.
W największym stopniu zagrożone ubóstwem po uwzględnieniu w dochodach transferów społecznych są osoby bezrobotne (45,3% w 2010 r.) a następnie rodziny wielodzietne z 3 lub więcej dzieci i osoby samotnie wychowujące dzieci. W 2010 roku pierwszy raz odnotowano wyższą wartość wskaźnika dla gospodarstw rodziców samotnie wychowujących dzieci (34,2%) niż dla rodzin wielodzietnych (32,8%).

Zróżnicowanie przestrzenne ubóstwa w Polsce pokazuje, iż prawie połowa województw charakteryzuje się wyższym od średniej krajowej wskaźnikiem zagrożenia ubóstwem.
Najniższe zagrożenie ubóstwem występuje w woj. śląskim i woj. podlaskim. Natomiast najwięcej osób zagrożonych ubóstwem jest w woj. lubelskim (ponad 30%). Od roku 2007 woj. lubelskie ma najwyższy wskaźnik zagrożenia ubóstwem wśród 16 województw i jego wartość systematycznie rośnie. Dla woj. podlaskiego wskaźnik ten od 2005 r. systematycznie spada (poza jednorazowym wzrostem w 2008 r.).

Wskaźnik deprywacji materialnej

Jednym z elementów ubóstwa wielowymiarowego jest wskaźnik deprywacji materialnej. Jako granicę deprywacji materialnej przyjmuje się brak możliwości zaspokojenia z powodów finansowych co najmniej 4 z 9 wytypowanych potrzeb, uznanych w warunkach europejskich za podstawowe.
Wartość wskaźnika deprywacji materialnej dla Polski od 2005 r. systematycznie spada. O ile w 2005 r. sytuacja ta dotyczyła co trzeciej osoby to w 2010 r. tylko co siódmej. Mimo to wartość wskaźnika deprywacji materialnej dla Polski jest prawie dwukrotnie wyższa od średniej wartości wskaźnika dla państw Unii Europejskiej (14,2% dla Polski wobec 8,1% dla UE). Wyraźnie lepszą sytuację niż w Polsce zaobserwowano nie tylko w większości krajów Europy Zachodniej, ale również w niektórych państwach Europy Środkowo-Wschodniej: Słowenii, Republice Czeskiej, Estonii i Słowacji. Istotnie gorszą sytuację zaobserwowano na Litwie, na Węgrzech, Łotwie, Rumunii i Bułgarii. W dwóch ostatnich wymienionych krajach wskaźnik deprywacji materialnej jest najwyższy - ponad 30%.

W Polsce stosunkowo często zagrożone deprywacją materialną są osoby w gospodarstwach domowych utrzymujących się z niezarobkowych źródeł – ponad 41%; w następnej kolejności osoby z rodzin wielodzietnych (z co najmniej czwórką dzieci na utrzymaniu) – ponad 32%, a także osoby z rodzin niepełnych (matek lub ojców samotnie wychowujących dzieci) - ponad 30%.

W Polsce w 2010 r.- przynajmniej 4 z 9 uwzględnionych potrzeb - nie mogły być zaspokojone przez 14,2% osób, czyli prawie dwukrotnie więcej niż średnio w Unii Europejskiej.
Jeżeli weźmiemy pod uwagę możliwość zaspokojenia poszczególnych potrzeb, to na opłacenie tygodniowego wyjazdu wakacyjnego nie mogło sobie pozwolić 59,9% mieszkańców Polski (w Unii - 36,8% osób), na zjedzenie co drugi dzień pełnowartościowego posiłku (z mięsem, rybą lub ich wegetariańskim odpowiednikiem) nie było stać 15,5% osób (w Unii – 8,8%). Pieniędzy na ogrzewanie mieszkania nie wystarczało 14,8% mieszkańcom Polski (w Unii – 8,9%) a samochodu do prywatnego użytku (niezależnie od jego wartości) nie miało z powodów finansowych 11,9% osób (w Unii – 8,1%).

Wskaźnik niskiej intensywności pracy w gospodarstwie domowym

Wskaźnik niskiej intensywności pracy dla Polski regularnie spadał (od 14,2% w 2005 roku do 6,9% w roku 2009). Dopiero ostatnie badanie wykazało nieznaczny wzrost – do 7,3%. Podobna tendencja była widoczna w większości państw UE. Wartość wskaźnika dla Polski znajduje się poniżej średniej unijnej (9,9%).

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym ujmuje liczbę osób, które są zagrożone ubóstwem lub deprywacją materialną lub żyją w gospodarstwach domowych o niskiej intensywności pracy.

Polska należy do grupy państw członkowskich UE bardziej zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. W 2010 roku odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym pozostał w Polsce na tym samym poziomie w porównaniu do roku poprzedniego - 27,8%. Najniższy poziom wskaźnika odnotowano w Czechach – 14,4% a najwyższy w Bułgarii - 41,6%. Zdecydowane różnice widoczne są dopiero w poszczególnych wskaźnikach.

Subiektywna ocena sytuacji gospodarstw domowych i warunków mieszkaniowych

W 2010 r. 35,8% gospodarstw domowych stwierdziło, że „z wielkością trudnością lub z trudnością wiąże koniec z końcem” ( w 2009 r. - 36,3 %). „Dość łatwo, łatwo lub bardzo łatwo” koniec końcem wiązało 29,9% gospodarstw domowych (w 2009 r. – 29,1%). Tylko 22,9 % gospodarstw domowych mogło sobie pozwolić na oszczędzanie, po odliczeniu bieżących wydatków ( w 2009 r. – 24,0 %).

O poziomie życia rodzin decyduje m.in. możliwość zaspokojenia ich potrzeb konsumpcyjnych. Badanie EU-SILC 2010 jest źródłem informacji o tym, na ile problemy finansowe, które dotyczą części polskich rodzin, powodują ograniczenia w zaspokojeniu potrzeb uznanych w warunkach europejskich za standardowe. Z danych wynika, że ponad 50% gospodarstw domowych (podobnie jak w 2009 r.) nie byłoby w stanie pokryć z własnych środków nieoczekiwanego wydatku w wysokości 800 zł.
Warto podkreślić, że największy problem z zaspokojeniem tego rodzaju wydatków miały gospodarstwa utrzymujące się z innych niezarobkowych źródeł, renciści oraz rodziny z 4 i więcej dzieci na utrzymaniu. Podobnie jak w latach poprzednich bardziej niekorzystna była sytuacja w tym zakresie na wsi niż w miastach.
Zespół pod kierunkiem Danuty Rączki-Vargas – naczelnika w Departamencie Badań Społecznych i Warunków Życia GUS