Claudia Goldin - noblistka, która wyjaśniła mechanizmy luki płacowej

Przeczytaj także: Jak faktycznie wygląda luka płacowa w Polsce? Wyniki Ogólnopolskiego Badania Wynagrodzeń 2024

Celem tego artykułu jest przybliżenie sylwetki noblistki Claudii Goldin, laureatki Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii, wyróżnionej za całokształt badań nad udziałem kobiet na rynku pracy, a w szczególności za odkrycia dotyczące przyczyn i dynamiki luki płacowej między kobietami a mężczyznami. Jej prace miały pośredni wpływ na powstanie unijnej dyrektywy w sprawie wzmocnienia stosowania zasady równości wynagrodzeń kobiet i mężczyzn za taką samą pracę lub pracę o takiej samej wartości, realizowanej poprzez mechanizmy przejrzystości płac oraz egzekwowania przepisów. Zmiany wynikające z dyrektywy wywołały poruszenie wśród pracodawców zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym, a ich wdrożenie w państwach członkowskich musi nastąpić najpóźniej do 7 czerwca 2026 roku.

Claudia Goldin, urodzona w 1946 roku w Nowym Jorku, początkowo planowała karierę w mikrobiologii, jednak już na pierwszym roku studiów na Uniwersytecie Cornella zmieniła kierunek na ekonomię pod wpływem zajęć Alfreda Kahna. Tytuł doktora uzyskała na Uniwersytecie Chicagowskim, gdzie badała niewolnictwo miejskie w południowych Stanach Zjednoczonych. W trakcie kariery akademickiej wykładała m.in. na Uniwersytecie Princeton, Pensylwanii i Harvarda, gdzie w 1990 roku jako pierwsza kobieta uzyskała stały etat profesorski na Wydziale Ekonomii. Pełniła także kluczowe funkcje w prestiżowych instytucjach badawczych, w tym w Krajowym Biurze Badań Ekonomicznych.

W październiku 2023 roku Claudia Goldin została uhonorowana Nagrodą Nobla w dziedzinie ekonomii za badania, które rzuciły nowe światło na przyczyny różnic w zatrudnieniu i wynagrodzeniach między kobietami a mężczyznami. Jej prace nie tylko wzbogaciły debatę publiczną na temat nierówności płciowych, lecz także odegrały istotną rolę w rozwoju samej ekonomii jako nauki.

Analizy Goldin, oparte na gruntownym wykorzystaniu materiałów historycznych, pozwoliły na głębsze zrozumienie, w jaki sposób czynniki gospodarcze, społeczne i technologiczne wpływały oraz nadal wpływają na sytuację kobiet na rynku pracy. Jej wnioski zakwestionowały wiele wcześniej przyjmowanych założeń, w tym przekonanie, że wzrost gospodarczy automatycznie przekłada się na wzrost aktywności zawodowej kobiet.

Goldin wykazała, że historia zatrudnienia kobiet nie podlega prostym, liniowym trendom, lecz kształtowana jest przez złożone relacje między normami społecznymi, warunkami ekonomicznymi i instytucjonalnymi barierami. Jej dorobek zyskał uznanie nie tylko ze względu na nowatorskie podejście metodologiczne, lecz także dlatego, że nadał badaniom nad pozycją kobiet w gospodarce solidną podstawę empiryczną i precyzyjne oprzyrządowanie analityczne.

Wbrew popularnemu poglądowi, że rozwój przemysłu sprzyjał zatrudnianiu kobiet, Claudia Goldin w swojej przełomowej książce „Understanding the Gender Gap” z 1990 roku wykazała, że w początkowym okresie industrializacji obserwowano zjawisko odwrotne. Udział kobiet w rynku pracy malał. Tendencja ta wynikała z faktu, że praca w sektorze przemysłowym wiązała się z długotrwałą nieobecnością poza domem, co uniemożliwiało pogodzenie obowiązków domowych z zatrudnieniem zarobkowym. W konsekwencji kobiety posiadające rodziny napotykały istotne bariery w łączeniu życia prywatnego z pracą zawodową. Tym samym uprzemysłowienie w XIX wieku zamiast zwiększać możliwości zatrudnienia kobiet, początkowo je ograniczyło.

Claudia Goldin wskazała, że w XX wieku dotychczasowa tendencja zaczęła się odwracać. Wraz z dynamicznym rozwojem gospodarki oraz ekspansją sektora usług na rynku pracy pojawiło się znacznie więcej możliwości zatrudnienia, w tym w środowisku biurowym, które było dostępne również dla kobiet. Równolegle poprawiał się dostęp kobiet do edukacji, co sprzyjało ich większej aktywności zawodowej. Badaczka zwróciła jednak uwagę na czynniki, które wciąż ograniczały rozwój zawodowy kobiet. Należały do nich utrwalone w społeczeństwie uprzedzenia, a także przepisy prawne, zgodnie z którymi kobiety po zawarciu małżeństwa były zwalniane z pracy. Również same kobiety rezygnowały często z dalszej edukacji, przewidując, że i tak zostaną zmuszone do przerwania kariery po ślubie.

Istotną barierą była także niechęć pracodawców do zatrudniania kobiet, które miały przerwy w zatrudnieniu spowodowane wychowywaniem dzieci. Takie kandydatki uznawano za mniej doświadczone niż osoby z ciągłą historią zawodową. Goldin wykazała, że przełom nastąpił w latach 60. XX wieku, kiedy wprowadzenie pigułki antykoncepcyjnej umożliwiło młodym kobietom bardziej świadome planowanie rodziny, co z kolei pozwoliło im skuteczniej kontrolować przebieg swojej edukacji i kariery. Wraz z tym zmniejszała się siła dotychczasowych barier, a coraz więcej kobiet decydowało się na kontynuowanie pracy zawodowej.

Goldin zauważyła, że zmiany w udziale kobiet w rynku pracy na przestrzeni ostatnich dwustu lat nie układają się w prosty, monotonny trend wzrostowy. Zamiast tego przyjmują kształt krzywej przypominającej literę U. Lewa strona tej krzywej to spadek zatrudnienia kobiet w XIX wieku, dolny punkt przypada na przełom XIX i XX wieku, a prawa strona obrazuje ponowny wzrost aktywności zawodowej kobiet od początku XX wieku. Ten wniosek, przełamujący dotychczasowe założenia, istotnie zmienił sposób postrzegania historii pracy kobiet.

Jednym z kluczowych tematów poruszanych przez Goldin była kwestia nierówności płacowych między kobietami a mężczyznami. W swoich badaniach pokazała, że mimo ogólnego trendu zmniejszania się różnic w wynagrodzeniach w XX wieku, ich część wynikająca z uprzedzeń wobec kobiet w rzeczywistości nasilała się w początkach tego stulecia, szczególnie w związku z dynamicznym rozwojem sektora usług. Goldin ustaliła również, że momentem przełomowym w przebiegu ścieżki dochodowej kobiet jest narodziny pierwszego dziecka. W wielu przypadkach po tym etapie dochody kobiet rosną wolniej niż u mężczyzn, a czasem wręcz spadają.

Zjawisko to, znane jako tzw. kara za macierzyństwo, wiąże się z przekonaniem, że młode matki nie są w pełni dyspozycyjne i zaangażowane w pracę zawodową. Badania Goldin pozwoliły nie tylko na empiryczne potwierdzenie istnienia tej formy nierówności, lecz także na szczegółowe opisanie jej mechanizmów. Dzięki temu uzyskano nową wiedzę o źródłach współczesnych barier na rynku pracy, z jakimi mierzą się kobiety.

Claudia Goldin wprowadziła również pojęcie „chciwej pracy” (ang. greedy work), odnoszące się do stanowisk wymagających znacznego zaangażowania czasowego, sztywnego harmonogramu i braku elastyczności w zakresie godzin pracy. Z racji tego, że to kobiety w większym stopniu niż mężczyźni przejmują odpowiedzialność za wychowanie dzieci i prowadzenie domu, często nie są w stanie sprostać wymaganiom takich miejsc pracy, mimo że oferują one wysokie wynagrodzenie. W rezultacie kobiety rzadziej aplikują na najlepiej opłacane stanowiska, co przekłada się na ich słabą reprezentację wśród najwyżej zarabiających oraz utrwala strukturalną lukę płacową między płciami. Zidentyfikowanie i opisanie tego złożonego mechanizmu, który wynika ze specyfiki rynku pracy, oczekiwań pracodawców oraz utrwalonych norm społecznych, należy do kluczowych osiągnięć Goldin. Jej ustalenia rzuciły nowe światło na przyczyny współczesnych nierówności w dostępie do równych szans zawodowych.

Badaczka zwróciła również uwagę, że mimo iż obecnie kobiety przewyższają mężczyzn pod względem poziomu wykształcenia, różnice w wynagrodzeniach nadal się utrzymują. Jedną z przyczyn tego zjawiska jest utrzymywanie się dawnych, szkodliwych norm społecznych i rodzinnych, które wpływały i nadal wpływają na decyzje kobiet dotyczące ścieżki edukacyjnej i zawodowej, a także na rezygnację z pracy po założeniu rodziny. Te kulturowe i instytucjonalne uwarunkowania wciąż wywierają istotny wpływ na sytuację kobiet na rynku pracy.

Dorobek Claudii Goldin dowodzi, że nierówności płacowe między kobietami a mężczyznami nie są wyłącznie wynikiem złej woli czy formalnego braku regulacji, lecz raczej efektem głęboko zakorzenionych struktur społecznych, zawodowych i kulturowych. Pokazała ona, że procesy kształtujące pozycję kobiet na rynku pracy są złożone, niemonotoniczne i silnie osadzone w historycznym kontekście instytucjonalnym. W tym sensie jej badania potwierdzają intuicję, która przebija się również z treści dyrektywy 2023/970: że prawo samo w sobie nie wystarczy, by dokonać głębokiej zmiany społecznej, jeśli nie towarzyszy mu przemiana praktyk organizacyjnych i mentalności.

Dyrektywa ta nie stanowi rewolucji, lecz jest jedynie instrumentem służącym do egzekwowania zasad, które już od dawna obowiązują w większości krajów Unii Europejskiej. Nie tworzy nowego porządku prawnego ani nie wprowadza przełomowych norm etycznych czy ekonomicznych. Jej celem jest raczej wzmocnienie stosowania już istniejących przepisów poprzez wdrożenie mechanizmów zwiększających przejrzystość płac, dokumentowanie praktyk wynagrodzeniowych oraz ograniczenie uznaniowości w polityce płacowej.

W świetle badań Claudii Goldin można uznać tę regulację za krok we właściwym kierunku, ponieważ Goldin wielokrotnie wskazywała, że brak przejrzystości i nieskuteczność egzekwowania obowiązujących zasad są jednymi z głównych czynników utrwalających nierówności płacowe.

Jednak prawdziwa zmiana będzie zależała od gotowości do działania po stronie przedsiębiorców, menedżerów, kierowników i pracodawców. Dyrektywa może stworzyć ramy i narzędzia, ale nie zastąpi woli działania. Historia wcześniejszych regulacji pokazuje, że samo uchwalenie przepisów nie gwarantuje ich skutecznego wdrożenia. Nie jest to akt przełomowy, lecz raczej uporządkowujący. Może stać się punktem wyjścia do głębszych przemian, ale tylko wtedy, gdy zostanie potraktowany jako realne narzędzie zmiany i zostanie użyty z należytą starannością i intencją.